POSŁUCHAJ PODCASTU:

Dobre zdanie o gierkowskiej dekadzie w gospodarce wyraża 46 procent wyborców PiS i 44 procent badanych popierających Lewicę. Najbardziej dumny z polityki ekonomicznej Edwarda Gierka jest elektorat PSL i Kukiz’15 (77 procent), a najmniej KO (30 procent).

Więcej wyborców Andrzeja Dudy (41 procent) i Rafała Trzaskowskiego (39 procent) jest dumnych z tego okresu w historii polskiej gospodarki, niż odczuwa wstyd (w obu grupach to 31 procent).

Mit Gierka wciąż trwa

O miejscu Edwarda Gierka w zbiorowej pamięci, w kontekście badań IBRiS, a także dyskusji, którą wywołał poświęcony I sekretarzowi KC PZPR film w reżyserii Michała Węgrzyna, rozmawiamy z prof. Piotrem Osęką z ISP PAN.

Dlaczego Jarosław Kaczyński w 2010 roku powiedział, że „Edward Gierek był komunistycznym, ale patriotą”? I czy powtórzyłby te słowa 12 lat później? Prof. Piotr Osęka widzi w tym pewną niekonsekwencję, bo polityka historyczna PiS opiera się w dużej mierze na całkowitym odrzuceniu PRL. Historyk wyjaśnia, że lider prawicy próbował w ten sposób odczytać nastrój własnego elektoratu, w tym wiejskiego, bo dominuje mit Edwarda Gierka. Ponadto dostrzega pewne podobieństwa w budowaniu opowieści o sukcesach partii przez PiS i kulturze politycznej gierkowskiej dekady, a więc położenie akcentu – co widać np. w „Wiadomościach” – na szybki wzrost dobrobytu.

„Jarosław Kaczyński czuje pewną solidarność ze sposobem w jaki Gierek traktował państwo, chcąc być dobrym ojcem, dającym narodowi pewne dobra”

– mówi historyk.

Piotr Osęka zwraca uwagę na to, że Gierek oceniany jest na tle innych przywódców partii komunistycznej, a w przeciwieństwie do nich, nie obciążają go krwawe represje wobec opozycji.

Z nostalgią o PRL

Rozmówca Forum IBRiS wyjaśnia, że Gierek wyszedł naprzeciw rosnącym oczekiwaniom pokolenia powojennego wyżu demograficznego. Skutecznie uprawiał też to, co dziś nazwalibyśmy marketingiem politycznym. Jednocześnie historyk przypomina, że I sekretarz odchodził po 10 latach skompromitowany, z pikującym poparciem społecznym oraz w atmosferze rozczarowania, a wręcz wkurzenia i przekonania, że władza okłamuje obywateli.

Czy nostalgiczny obraz Edwarda Gierka ma również swoje źródło w rozczarowaniu III Rzeczpospolitą, a konkretnie transformacją?

„To zjawisko pamiętania na złość”

– zgadza się prof. Piotr Osęka. – Na pewno wspomnienie o Gierku, jest wspomnieniem stabilizacji – dodaje historyk, wyjaśniając przy tym, że pierwsza połowa lat 70. na tle zapaści transformacyjnej jawiła się jako czas dobrobytu. Rozmówca Forum IBRiS zauważa, że podobny sentyment w PRL budziła II RP, która przecież nie dla każdego była łaskawa, tymczasem wspominano ją wówczas z dużym rozrzewnieniem.

„ Cały PRL jest mieszaniną rzeczy pozytywnych i negatywnych. To nie był okres okrutnej okupacji, z drugiej strony należy pamiętać, że to czas zmarnowanych szans. Na podstawie źródeł stwierdzam, że negatywy przeważały nad pozytywami”

– podsumowuje prof. Piotr Osęka.

O tych badaniach Estera Flieger rozmawia w najnowszym odcinku podcastu FORUM IBRiS z dr. Łukaszem Kamińskim, historykiem Uniwersytetu Wrocławskiego, w latach 2011-2016 prezesem IPN, który oceniając 20 lat działania Instytutu, za jedną z jego porażek uznał usprawiedliwianie przez Polaków decyzji o wprowadzeniu stanu wojennego.

POSŁUCHAJ PODCASTU:

Historyk zwraca uwagę na to, że odsetek osób przekonanych o istnieniu zagrożenia ze strony wojsk Układu Warszawskiego pozostaje podobny jak w poprzednich latach. Ale dostrzega bardzo ważną zmianę: zaledwie 8 procent najmłodszych respondentów (18-29) podziela taki pogląd.

– Dużo więcej badanych wskazało inną możliwość: lęk komunistów przed utratą władzy, chęć rozbicia „Solidarności”, co pokazuje, że o ile ta zmiana jeśli chodzi o przekonanie o ryzyku interwencji sowieckiej jest niewielka,  to coraz bardziej dostrzegane jest, że jednak główną przyczyną wprowadzenia stanu wojennego była chęć zachowania władzy przez partię komunistyczną.

– komentuje dr Kamiński.

Badania CBOS pokazują, że do 2021 roku większość respondentów uważała decyzję o wprowadzeniu stanu wojennego za słuszną (1994 i 1996 rok – 54 procent, 2001 rok – 51 procent, 2011 – 44 procent, 2016 – 41 procent). Miała wpływ na to właśnie powszechność –  nie znajdującej potwierdzenia w nauce – opinii o tym, że kraj w ten sposób został uratowany przed interwencją sowiecką. W tym roku po raz pierwszy trend się odwrócił: większość badanych (37 procent) odpowiedziała, że nie była to słuszna decyzja. W jaki sposób sondaż CBOS koresponduje z danymi zebranymi przez IBRiS?  Dr Łukasz Kamiński, przyglądając się wynikom badań IBRiS zaznacza, że wskazywanie jako głównej przyczyny wprowadzenia stanu wojennego nie musi w przypadku wszystkich badanych oznaczać jego usprawiedliwiania.

– To wciąż jeden z najważniejszych punktów odniesienia, kiedy mówimy o przeszłości – mówi były prezes IPN o miejscu stanu wojennego w pamięci i polityce historycznej. – To wynika z kilku czynników: niewątpliwie z samej rangi wydarzenia. Z drugiej strony, to wciąż osobiste doświadczenie bardzo wielu Polaków. Po trzecie, ówczesny konflikt dla znacznej części opinii publicznej był jednoznaczny – kontynuuje rozmówca Forum IBRiS.

IBRiS zapytał Polki i Polaków także o to, czy wiedzą, kim byli Bolesław Bierut, Władysław Gomułka, Edward Gierek, Wojciech Jaruzelski i Mieczysław Rakowski. Najbardziej rozpoznawalnymi przywódcami komunistycznymi są Wojciech Jaruzelski (81,6 procent), Edward Gierek (76,2 procent) i Władysław Gomułka (73,6 procent). Takich wyników spodziewał się dr Łukasz Kamiński. Dr Łukasz Kamiński nie jest zaskoczony tymi wynikami, a interpretując je zauważa, że to kwestia tego, o kim wciąż dyskutujemy – taką postacią jest właśnie Wojciech Jaruzelski.

– To bardzo trudne, żeby o tym okresie rozmawiać bez emocji

– dr Łukasz Kamiński odpowiada na pytanie o stan debaty na temat PRL i stanu wojennego, dodając, że spokojnej dyskusji nie sprzyjają politycy. Jednocześnie dzieli się spostrzeżeniem, że gorący spór o tym, czym był PRL i stan wojenny toczył się w latach 90., a dziś jest zamknięty, bo przyjęto ogólnie negatywną ocenę tego okresu w dziejach Polski. – Jeżeli będziemy się o coś sprzeczać 13 grudnia 2021 roku, raczej prognozowałbym, że nie o PRL i stan wojenny, a III Rzeczypospolitą – dodaje. – Być może pojawi się wątek nierozliczenia sprawców stanu wojennego i zbrodni popełnionych. czasie jego trwania. Ale mam wrażenie, że w tym sporze coraz mniej chodzi o przeszłość sprzed 1989 roku, a coraz bardziej nie tylko o współczesność, ale tę mniej odległą przeszłość sprzed 30 lat.