POSŁUCHAJ PODCASTU

„Polska jest doskonałym krajem do życia dla bogatych. Może odrobinę gorszym niż dziesięć lat temu, ale nadal doskonałym” – uważa prof. Adam Leszczyński z Uniwersytetu SWPS w Warszawie, historyk, socjolog i publicysta.

Po pierwsze ze względu na system podatkowy, który jest bardzo płaski w Polsce na tle innych krajów Europy Zachodniej. Po drugie, z perspektywy historycznej, struktura społeczeństwa polskiego była bardzo wyraźnie zdominowana przez przez klasę wyższą. A przez to dyskurs publiczny zawsze był zdominowany przez osoby reprezentujące punkt widzenia dobrze zarabiających.

Lament z powodu podatków mamy we krwi

„Mamy długą tradycję, żeby w społeczeństwie polskim podatki traktować jako zło i zamach na własność, jako kradzież, a przywileje osób najzamożniejszych jako coś, co jest święte i nienaruszalne. Ta tradycja sięga przynajmniej I Rzeczpospolitej. Nasza szlachta płaciła bardzo niskie podatki i jedną z głównych przyczyn słabości I Rzeczpospolitej, która doprowadziła do upadku państwa, była niezdolność naszego ówczesnego państwa do zbierania podatków.” – mówi historyk.

„To się powtarzało także w II Rzeczpospolitej. Nie na taką skalę, ale ściąganie podatków w majątków ziemskich było bardzo trudne i za każdym razem jak próbowano coś z tym zrobić, pojawiał się jęk, płacz i zawodzenie, że to jest historia polskości i nie wolno godzić w Święty Dworek Szlachecki” – dodaje.

I podkreśla, że oczywiście bogaci podatków nie chcą płacić nigdzie. Różnica polega jednak na tym, że inne społeczeństwa w przeszłości miały silną władzę centralną, która we własnym interesie te podatki ściągała, przy okazji odbierając bardzo często dużą część władzy i wpływów.

Tak było na przykład we Francji za czasów Ludwika XIV i wcześniej czy w carskiej Rosji. Tak było w wielu ówczesnych, nowoczesnych państwach. Tymczasem w Polsce jest tradycyjna słabość państwa, słabość władzy, słabość aparatu państwowego była połączona z uprzywilejowaniem podatkowym finansowym osób najzamożniejszych.

Nadciąga czas mobilizacji

Od czasu wielkiego kryzysu finansowego na Zachodzie zaczynają jednak upadać neoliberalne mity. „Proces ten wzmogła pandemia, a teraz także strategiczna rywalizacja pomiędzy Stanami Zjednoczonymi i Chinami. Ten upadek dotrze również do nas, a to, co próbował zrobić PiS w Polskim Ładzie, jest taką zapowiedzią tej zmiany” – mówi prof. Leszczyński.

„Patrząc z perspektywy historycznej, mamy pewne okresy względnego spokoju, dobrobytu oraz dominacji Zachodu, czyli na przykład koniec XIX wieku, w którym dominuje polityka niskich podatków, niskiego interwencjonizmu i wysokich nierówności. I mamy okresy w historii kapitalistycznego, demokratycznego Zachodu, w którym potrzebna jest mobilizacja zasobów społecznych i wówczas sięga się także do kieszeni najbogatszych. Myślę, że do tej fazy się zbliżamy, zarówno Stany Zjednoczone, Europa i to nie ominie także Polski. A więc na miejscu polskiej klasy wyższej cieszyłbym się ostatnimi latami bardzo niskich obciążeń i uprzywilejowaniem. Może będzie już ten rok, może następny, może jeszcze jeden, ale myślę, że to jest ten horyzont” – uważa historyk.

„Niechybnie przykręcenie fiskalnej śruby osobom najzamożniejszym, w ten czy inny sposób. I powody mogą być różne, to mogą być na przykład wysokie koszty zbrojeń, bo już nie chodzi wcale tylko o politykę społeczną i o transfery do osób najuboższych” – dodaje.

A „rozpuszczona” i uprzywilejowana klasa średnia zrozumie, że to koniec. Koniec podatku liniowego, dotacji od państwa na swoje biznesy jak w czasie COVID-u i koniec różnych innych przywilejów, jak choćby przywilej opłakiwania samej siebie w mediach, jak bardzo jest nieszczęśliwa i skrzywdzona. To się może się skończyć, to się skończy, tak czy inaczej.

POSŁUCHAJ PODCASTU

Ostatnie sondaże pokazujące, że Konfederacja wyrosła na trzecią największą siłę w polskim parlamencie sprowokowały tezy, że Sławomir Mentzen wywrócił stolik. Ale czy na pewno? 

Mamy w Polsce regresywny system podatkowy, tym bardziej korzystny, im ktoś bogatszy, rozkwit jednoosobowych działalności gospodarczych, które często tylko udają firmy, by płacić niższe podatki i składki, a awantura o Polski Ład ostatecznie jeszcze dorzuciła korzyści osobom należącym do grupy 10 proc. najlepiej zarabiających i to niemal wyłącznie im. Ba! To nikt inny, a polska lewica w osobie Leszka Millera lata temu wprowadziła podatek liniowy – narzędzie podatkowe najbardziej generujące nierówności. Polska to już dziś jest kraj preferujący zamożnych przedsiębiorców nad pracowników ze średnią krajową.

„Tak naprawdę dyskusja między PO-PiSem a Konfederacją polega na tym, że jedni mówią: chcemy rynku i dorzucimy wam 500 zł, żebyście sobie na rynku poradzili, a drudzy mówią: my też chcemy rynku, ale wam nie dorzucimy 500 zł – mówi w podcaście Forum IBRiS Jan Zygmuntowski, ekonomista, wykładowca Akademii Leona Koźmińskiego, współprzewodniczący Polskiej Sieci Ekonomii.

„To, co jest prawdziwie antysystemowe, to powiedzieć: rynek – tak, ale uczciwy z zasadami, gdzie pracownicy i przedsiębiorcy robią coś dla dobra wspólnego. I to dopiero nas przeniesie na wyższy poziom rozwoju, bo to, co łączy Szwajcarię i Skandynawów, to nie są wcale tylko wysokie podatki” – dodaje.

Tymczasem pracownicy znów odsuwani są od owoców wzrostu. Dr Michał Możdżeń z Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie wskazuje, że udział płac w PKB spadł w 2022 roku do poziomów z 2014/15 roku, niwecząc tym samym wszystkie korzyści uzyskane przez pracowników od 2016 r. Zyski z inflacji wciąż są przechwytywane przede wszystkim przez firmy. A mimo to  nadal słyszymy w debacie publicznej w mainstreamie, że Polska okrada przedsiębiorców i wiąże im ręce.

Kult przedsiębiorcy

„Młodzi mężczyźni z klasy ludowej znów zagłosują przeciw własnym interesom – za „wolnorynkowizmem” i kultem zapie**olu (pszpszm), który robi z nich niewolników rodzimych Januszexów i globalnych Amazonów” – napisała na Twitterze Maria Libura w reakcji na wyniki sondażowe Konfederacji.

Dlaczego głosujemy przeciwko własnym interesom? Bo edukacja ekonomiczna w Polsce jest na bardzo niskim poziomie – odpowiada Jan Zygmuntowski.

Pokazały to również niedawne badania Jakuba Sawulskiego i Nikodema Szewczyka dotyczące Polskiego Ładu: debata medialna tak zdezorientowała obywateli, że odsetek tych, którzy wyrażali obawę, że stracą na reformie był kilkukrotnie wyższy niż wynikało to z symulacji opartych na danych podatkowych. Te obawy ostatecznie wymusiły zmiany, na których, zyskały niemal wyłącznie osoby należące do grupy 10 proc. najlepiej zarabiających – jak pokazała analiza Michała Mycka, dyrektora Centrum Analiz Ekonomicznych CenEA.

Po drugie, każdy wyobraża sobie, że wkrótce stanie się milionerem, jeśli tylko będzie ciężko pracował, odkładał, i ta projekcja każe ludziom dbać o najbogatszych, choćby było to wbrew ich interesowi tu i teraz – uważa Zygmuntowski.

„Nie możemy przecież dodawać jakiś barier przedsiębiorcom, albo nie możemy mieć podatków bardziej progresywnych, bo przecież ja w przyszłości będę takie miał. To się właściwie samo się zrealizuje, jak usuniemy bariery i na wolnym rynku wszyscy sobie poradzą. Ludzie wierzą w ten mit” – mówi Jan Zygmuntowski.

„Nie zdają sobie sprawy, jak w rzeczywistości wygląda ten rynek, jak duża jest akumulacja kapitału, jaki jest poziom nierówności, jak ciężko jest wejść na różnego rodzaju rynki, nie dlatego, że są na nich regulacje, ale dlatego, że są potężne koncerny, czy to krajowe, czy zagraniczne, które mają swoją pozycję, technologię, swoje kanały sprzedaży i nie można z nimi wygrać” – dodaje.

A skoro nie zdaja sobie sprawy, możliwa jest „recydywa tego neoliberalizmu, znowu syreni śpiew, zaczyna brzmieć przed wyborami, że wszystkich Was krępują tylko regulacje, poradzisz sobie sam rolniku, wygrasz z Biedronką, wystarczy, że Cię przestaną ograniczać. Załóż własną firmę motoryzacyjną i wygrasz z Volkswagenem. Tego typu utopię się ludziom sprzedaje” – podkreśla ekonomista.

A tymczasem wolny rynek oznacza, że najsilniejszy gracz zgarnia wszystko. „A ci mali dalej się zastanawiają, czy jak może dostanę kredyt, albo nowe 500+ mi skapnie, to jakoś przetrwam” – mówi Zygmuntowski.

„Obawiam się, że przyjdzie znowu taki młody Leszek Balcerowicz”

Jan Zygmuntowski kilka miesięcy temu podjął się zadania przygotowania programu gospodarczego dla Agrounii, który rzeczywiście mógłby wywrócić stolik. Dlaczego?

„Jeżeli my tego nie zrobimy – młodzi eksperci, młodzi profesjonaliści, przedsiębiorcy społeczni – to obawiam się, że przyjdzie znowu taki młody Leszek Balcerowicz” – mówi Zygmuntowski.

„Dzisiaj Balcerowicz oficjalnie chwali Sławka Mentzena, taka to jest antysystemowość. A ludzie, którzy pamiętają traumę transformacji, dobrze wiedzą, ile to kosztowało. Są nowe badania, pokazujące, że w Europie Środkowo-Wschodniej ponad siedem milionów ludzi zmarło przedwcześnie z powodu zbyt drastycznego tempa deindustrializacji. Dlaczego? Tracili miejsca pracy, tracili możliwości utrzymania rodziny, alkoholizm, depresja, samobójstwa. W większości to młodzi mężczyźni, ci sami, którzy dzisiaj wierzą, że to jest dobry kierunek. Siedem milionów ludzi to jest skala, przy której normalnie byśmy mówili o ludobójstwie. Ponieważ się to dzieje w rozproszony sposób rynkowy, wszyscy mogą umyć ręce i powiedzieć: to nie my” – mówi Zygmuntowski.

Warto dodać, że ponad połowa respondentów (50,9 proc.) wyraża swoje zdanie jako „zdecydowane”. 22,7 proc. pytanych uważa, że przywileje podatkowe dla Kościoła powinny nadal pozostać w mocy, przy czym 10,9 proc. uważa tak „zdecydowanie”. Nie ma na ten temat zdania 6,9 proc.

49,4 proc. pytanych uważa, że w szkołach nadal powinna być nauczana religia. Przeciwnego zdania jest 44 proc. Nie ma na ten temat zdania 6,5 proc. badanych.

✝️ Poparcie dla likwidacji finansowania Kościoła przez państwo w podziale na aktualne preferencje polityczne Polaków ⤵️

➡️ obóz rządzący 37,2%
➡️ opozycja 88%
➡️ niezdecydowani 80,3%#sondaż @IBRiS_PL dla @RadioZET_NEWShttps://t.co/n7YU6IZRnV pic.twitter.com/ZdglBxchlN

— IBRiS (@IBRiS_PL) June 7, 2022

49,8 proc. osób uważa, że księża nie powinni uczestniczyć w uroczystościach państwowych. 42,5 proc. uważa, że księża powinni jak dotychczas uczestniczyć w państwowych obchodach. 7,8 proc. odpowiedziało, że trudno im się w tej sprawie wypowiedzieć.

Sondaż na zlecenie Radia ZET przeprowadziła pracownia IBRiS, w dniach 3-4.06.2022, na grupie n=1100, metodą CATI.

19,6 proc. ankietowanych jest przekonanych, że zyskało na zmianach wprowadzonych przez Polski Ład. 7 proc. odpowiedziało „zdecydowanie skorzystałem”, a 12,6 proc. – „raczej skorzystałem”. 42,7 proc. uważa, że ich sytuacja się nie zmieniła.

37,7 proc. respondentów twierdzi, że są stratni po wprowadzeniu Polskiego Ładu, przy czym 11,1 proc. z nich udzieliło odpowiedzi  „zdecydowanie straciłem”, a 26,6 proc. – „raczej straciłem”. 

40 proc. wyborców PiS uważa, że zyskało, 38 proc. wyborców KO – że straciło

Wśród wyborców Prawa i Sprawiedliwości aż 40 proc. badanych uważa, że ich sytuacja poprawiła się po wprowadzeniu zmian podatkowych. 18 proc. z nich uważa zmiany za zdecydowanie dla nich korzystne, a 22 proc. za raczej korzystne. 45 proc. deklarujących się jako wyborcy PiS twierdzi, że ich sytuacja nie zmieniła się. 15 proc., z kolei, uważa, że straciło, przy czym 12 proc. odpowiada, że raczej straciło, a 3 proc. że straciło zdecydowanie. 

Wśród osób, które głosowały na Koalicję Obywatelską 38 proc. jest przekonanych, że na Polskim Ładzie straciło. 27 proc. osób odpowiedziało „raczej straciłem”, a 11 proc. „zdecydowanie straciłem”. Równo 50 proc. wyborców KO uważa, że ich sytuacja po wprowadzeniu reformy się nie zmieniła. 11 proc. z tej grupy ankietowanych twierdzi, że skorzystało na zmianach – przy czym zaledwie 2 proc. określiło odpowiedź jako zdecydowaną, a 9 proc. odpowiedziało „raczej zyskałem”.

Wśród wyborców Lewicy 46 proc. osób ma poczucie straty na Polskim Ładzie. 30 proc. nie zauważyła zmian, a 24 proc. uważa, że skorzystało. 

Najbardziej niezadowoleni są wyborcy PSL i Kukiz’15. Aż 82 proc. z nich wybrało odpowiedź „raczej straciłem” na Polskim Ładzie, a 16 proc. uważa, że straciło zdecydowanie. Żaden z respondentów deklarujących poparcie dla tego ugrupowania nie uznał, że zyskał na zmianach podatkowych. 2 proc. uważa, że ich sytuacja się nie zmieniła. 

Większość wyborców Konfederacji deklaruje, że straciło na Polskim Ładzie – 53,3 proc. („raczej straciłem” – 25,5 proc., „zdecydowanie straciłem” – 27,8 proc.). 46,7 proc. badanych wskazuje, że nie zauważyli zmian.

Kto powinien ponieść konsekwencje?

37,5 proc. badanych uważa, że konsekwencje za chaos związany z nowymi przepisami powinni ponieść wiceministrowie finansów i wysocy rangą urzędnicy Ministerstwa Finansów, którzy pracowali nad wdrożeniem reformy. 

36,1 proc. pytanych uznało, że konsekwencje za chaos z wprowadzeniem Polskiego Ładu powinien ponieść sam premier Mateusz Morawiecki.

7,7 proc. respondentów jako osobę, która powinna ponieść konsekwencje wybrało faktycznie zdymisjonowanego w poniedziałek ministra finansów Tadeusza Kościńskiego. 

8,1 proc. ankietowanych uważa, że nikt nie powinien ponosić konsekwencji, a 10,6 proc. badanych nie ma zdania w tym temacie.

Badanie United Surveys dla DGP i RMF FM przeprowadzono w dniach  4-6 lutego 2022 na grupie n = 1000 metodą telefonicznych standaryzowanych wywiadów wspomaganych komputerowo (CATI). 

Według Chwedoruka po wyborach w 2015 roku nastąpiła duża zmiana nastawienia do Platformy Obywatelskiej. – Wiele środowisk, które w wyborach poparły Platformę, bo nie miały innego wyjścia, postanowiło dążyć do nowej formuły opozycyjności, a to przez KOD, a to przez Nowoczesną. Jeszcze inni ulokowali swe nadzieje w myślach o powrocie Donalda Tuska. To miałby być powrót w innej roli niż wcześniej, bardziej męża opatrznościowego, aniżeli tego jednego z wielu, który kroczy w szeregu – mówi Chwedoruk.

POSŁUCHAJ PODCASTU!

Za późno na „przewrót majowy”

Jednocześnie – zdaniem profesora –  Platforma Obywatelska ciągle znajdowała się pod ogniem krytyki. – Poprzednie kierownictwo, także i obecne spotykało się z krytyką wielu spośród tych, którzy są po tej samej stronie sporu politycznego, co Platforma. Oni życzyli Platformie szybkiego zgonu albo transformacji w małą partię, która roztopiłaby się w morzu opozycji. Każdy dzień opluwania Platformy osłabia jej możliwości oddziaływania na opozycję, przywracania swojej podmiotowej roli. Pytanie więc – czy ta partia ma jeszcze możliwość bipolaryzacji, narzucenia Polakom takiej opowieści, która skutecznie przeciwstawiłaby się narracjom PiS – zastanawia się prof. Chwedoruk.

Borys Budka padł ofiarą dwóch własnych sukcesów. Pierwszym z nich był dobry wynik, jaki uzyskał walcząc o szefowanie Platformy. Drugi sukces to była natomiast wymiana kandydata w wyborach prezydenckich i ostatecznie bardzo dobry wynik Rafała Trzaskowskiego.

Według politologa niezbędna jest kolejna wymiana szefa Platformy Obywatelskiej, ale na „przewrót majowy” jest już w tej partii za późno. Według sondażu Pollster dla „Super Expressu” ankietowani wskazywali, że najbardziej w fotelu szefa Platformy Obywatelskiej widzieliby Rafała Trzaskowskiego. Drugi wynik uzyskał Donald Tusk. Borys Budka był na samym końcu. Zaledwie 4 proc. ankietowanych uważa, że powinien być przewodniczącym PO.

Rozwiązaniem problemów Platformy jest siekiera

– Myślę, że Borys Budka padł ofiarą dwóch własnych sukcesów. Pierwszym z nich był dobry wynik, jaki uzyskał walcząc o szefowanie Platformy. Uznano, że ten wynik będzie pochodną nadziei na odzyskanie wyborców przez PO. Liczono, że od razu wzrosną sondaże. To nie nastąpiło. Wprost przeciwnie, w krótkim czasie nastąpiło załamanie poparcia. Drugi sukces to była natomiast wymiana kandydata w wyborach prezydenckich i ostatecznie bardzo dobry wynik Rafała Trzaskowskiego. W żadnej partii nie jest możliwe współistnienie na dłuższa metę w jednym ugrupowaniu jednego z popularniejszych w kraju polityka z szefem, który nie jest tak popularny. Problem polega na tym, że w interesie Rafała Trzaskowskiego jest kontrolować PO, jej zasoby zaplecze, ale nie używać jej loga, które stało się obciążeniem – mówi Chwedoruk.

Politolog widzi pewną receptę na kryzys Platformy Obywatelskiej. – W 1990 roku Lech Wałęsa w kampanii mówił o tym, że będzie się posługiwał siekierą, żeby przyspieszyć reformy. Ostatnio politycy PO fotografowali się z siekierami. To jest dobra alegoria. Platforma Obywatelska potrzebuje dzisiaj gwałtownej zmiany, nowego otwarcia, zmiany personalnej, programowej i nowej taktyki. I to musi stać się nagle. Jeśli wyjdziemy z pandemii, będziemy potrzebowali innej polityki. To niewielka szansa dla Platformy, ale istnieje. Jeśli jej nie wykorzysta, będzie następowało stopniowe marginalizowanie tej partii przez inne podmioty – tłumaczy Chwedoruk.

Podatek progresywny to europejska norma

Kondycja do niedawna najsilniejszej partii opozycyjnej nie jest więc najlepsza. Ale na tym nie koniec problemów całego obozu liberalnego w Polsce. Polacy popierają podniesienie podatków najbogatszym – wynika z badania UCE Research dla money.pl. Według badań IBRiS ponad 70 procentom Polaków odpowiada podniesienie kwoty wolnej od podatków. W większości Polacy popierają też program Polski Ład zaprezentowany przez PiS. Czy to oznacza sygnał alarmowy dla liberałów?

Pogłoski o rychłej śmierci polskiego liberalizmu są więc mocno przedwczesne. Za to te, które dotyczą kondycji największej partii liberalnej, rzeczywiście brzmią dość niepokojąco z punktu widzenia jej działaczy i sympatyków.

– Pokazuje to przede wszystkim, że Polacy są normalnym europejskim narodem. Ba, można by powiedzieć, że nawet globalnym, w tym sensie, że w większości państw europejskich podatki progresywne są normą. Podatek liniowy funkcjonował tylko w kilkunastu państwach świata i z całą pewnością nie były to państwa, do jakich jako naród byśmy aspirowali. Do niedawna taki podatek obowiązywał na przykład na Ukrainie, w Rosji, w państwach pozaeuropejskich, w Europie obowiązywał zaś w Bułgarii, czy Rumunii. Warto zauważyć, że początek podziału na Polskę solidarną i Polskę liberalną, nastąpił z wyborami w 2005 roku. To wybory, które odbyły się w cieniu pustoszejące lodówki, którą PiS dosyć skutecznie przestraszyło Polaków. Pamiętajmy zaś, że ta lodówka została przedstawiona między innymi w kontekście  proponowanych wtedy przez Platformę zmian podatkowych, w tym podatku liniowego – mówi profesor Chwedoruk.

Liberalizm jeszcze nie umiera

Politolog nie zgadza się jednak z tezą, że mamy do czynienia ze śmiercią liberalizmu. – W wiek wyborczy wkraczają i to od dłuższego czasu kolejne roczniki wychowane już w pełni po roku 89. nieznające innego świata. Ich poglądy na świat są generalnie bardziej liberalne. To dotyczy kwestii światopoglądowych, co było widać jesienią zeszłego roku, ale również kwestii ekonomicznych. Raczej obserwujemy zmierzch obecnej politycznej reprezentacji liberalizmu, ukształtowanej jeszcze na kanwie dekady, czy pierwszych kilkunastu lat transformacji – tłumaczy Chwedoruk. Według politologa pogłoski o rychłej śmierci polskiego liberalizmu są więc mocno przedwczesne. Za to te, które dotyczą kondycji największej partii liberalnej, rzeczywiście brzmią dość niepokojąco z punktu widzenia jej działaczy i sympatyków.

Tekst: Joanna Miziołek

PODCASTY FORUM IBRiS DO SŁUCHANIA TEŻ NA SOUNDCLOUD I APPLE PODCASTS!